Սարգսյանների (Սուդյենց) տոհմի պատմությունը

Ռինդի պատմության մեջ իր ուրույն տեղն ունի Սուդյենց (կամ Սարգսենց, Սարգսյանների) տոհմը, որը հայտնի է իր խորը հոգևոր արմատներով և պատմական ժառանգության նկատմամբ ունեցած հատուկ ուշադրությամբ։ Այս գերդաստանի հիմնադիրները եղել են նվիրյալ և առաջադեմ գործիչներ, որոնք իրենց կնիքն են թողել գյուղի ինչպես հոգևոր, այնպես էլ հասարակական կյանքում։

Ծագումն ու հաստատումը Ռինդում
Տոհմի ծագման վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ։ Թեև տոհմի որոշ ներկայացուցիչների շրջանում պահպանվել է Պարսկահայքի Սալմաստ գավառից գաղթելու ավանդազրույցը, սակայն տոհմի ներկայացուցիչ Վաչագան Սարգսյանի հուշերի համաձայն՝ նախահայրերն ապրել են Արցախում։ Ըստ այդ գրառումների՝ 1770-ականներին երկու եղբայրներ՝ Ղարիբն ու Բաբը, գաղթել են և երկար որոնումներից հետո հանգրվանել Վայոց Ձորի Աղավնաձոր գյուղում։ Այս վարկածը հաստատվում է նաև Աղավնաձորի արխիվային փաստաթղթերով, ըստ որոնց՝ Բաբը Արցախից Աղավնաձոր է եկել 1835 թվականից հետո (Աղավնաձորում տոհմի ազգանուններն են Բաբայաններ և Սարգսյաններ)։

Ղարիբն ունենում է մեկ որդի՝ Տեր-Պետրոսը, ով ծառայում էր որպես Աղավնաձորի եկեղեցու քահանա։ Տեր-Պետրոսն ունեցել է երեք որդի՝ Սարգիս, Ղազար և Ղարիբ (Մարտիրոս)։ Վերջինս մահացել է երիտասարդ հասակում (դեռ չբոլորած 25 տարին) և ժառանգներ չի թողել։

«Սուդյենց» անվան ծագումը և Սարգսի գործունեությունը
Տոհմի անվանման պատմությունը սերտորեն կապված է Սարգսի ծավալած պաշտոնական գործունեության և հեղինակության հետ։ Ըստ պահպանված ընտանեկան հուշերի՝ Սարգիսը եղել է ժամանակի զարգացած և առաջադեմ գործիչներից մեկը՝ տիրապետելով մի քանի լեզուների (ռուսերեն, վրացերեն և այլն)։ Նա երկար տարիներ աշխատել է որպես դատավոր Փաշալուում (ներկայիս Զառիթափ), որն այդ ժամանակաշրջանում տարածաշրջանային կենտրոն էր։

Հենց այս պաշտոնի պատճառով էլ գյուղացիները նրա ժառանգներին կամ ազգականներին դիմելիս սկսել են օգտագործել ռուսերեն «судья» (դատավոր) արմատը և հայերեն «-ենց» վերջածանցը։ Տարիների ընթացքում այս անվանումը հոլովվել ու դարձել է Սուդյենց, իսկ տեղական բարբառով՝ Սուգյենց։

Դատական և պետական գործին զուգահեռ, Սարգիսը վայելել է նաև հոգևոր դասի մեծ վստահությունը՝ շարունակելով իր հոր՝ Տեր-Պետրոսի հոգևոր ժառանգությունը (1852 թ. ծխական ցուցակներում նա հիշատակվում է որպես Ռինդի քահանա)։ Ուշագրավ է հայ գրող Գաբրիել Տեր-Հովհաննիսյանի (Քաջբերունի) հիշատակումն իր «Ճանապարհորդական նկատողություններ» աշխատության մեջ։ Անդրադառնալով նշանավոր Արկազի Սուրբ Խաչ վանքին՝ նա գրում է, որ վանքի ներքին կառավարումը և եկամուտները տնօրինելու գործը հանձնվում էր յուրաքանչյուր տարի ընտրվող մի կապալառուի, որը կոչվում էր «վերատեսուչ»։ Քաջբերունին փաստում է, որ 1860-ականներին Սուրբ Խաչի վերատեսուչը հենց Սարգիս Տեր-Պետրոսյանցն էր։ Սա ընդգծում է այն բարձր դիրքն ու անբասիր հեղինակությունը, որ նա ուներ ողջ գավառում։

Ճյուղավորումները, ազգանունները և մարդկային ճակատագրերը
Սարգիսն ու Ղազարը հիմք են դրել տոհմի երկու մեծ ճյուղերին, որոնք այսօր կրում են Սարգսյան և Ղազարյան ազգանունները։

Սարգսի ճյուղը: Սարգիսն ամուսնացել է երկու անգամ։ Առաջին կնոջից նա ունեցել է երեք որդի՝ Մարտիրոս (ծնվ. 1857թ.), Երեմ (1861թ.) և Արշակ (1870թ.)։ Այս որդիների ճակատագրերը եղել են բավականին ողբերգական ու դրամատիկ։

Ավագ որդին՝ Մարտիրոսը, եղել է հողի մշակ։ Ունեցել է երկու որդի՝ Երանոս և Գուրգեն։ Երանոսը ունեցել է երեք տղա և չորս աղջիկ։ Տղաներից երկուսը տեղափոխվել են Արարատի մարզի Սիսավան գյուղ, որտեղ հիմա էլ ապրում են նրանց ժառանգները, իսկ ավագ որդին՝ հորեղբոր հետ մնացել է Ռինդում։ Այս ճյուղից է գերդաստանի արժանավոր զավակ Գուրգեն Սարգսյանը (ծնվ. 1987թ.), ով 2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի ժամանակ, հերոսաբար անմահացավ Արցախի Հանրապետության Շուշի քաղաքի պաշտպանության մարտերում։

Երեմը 18 տարեկանում լքել է ընտանիքն ու հաստատվել Թիֆլիսում։ Ըստ ընտանեկան հուշերի՝ նա դարձել է առևտրական՝ ձեռք բերելով վաճառականին բնորոշ հոգեբանություն և խաբելով անգամ հարազատներին։ Երբ տարիներ անց ծանր հիվանդացած վերադառնում է գյուղ իր կարողությամբ, ավագ եղբայր Մարտիրոսը նրան չի ընդունում։ Երեմն ապաստանում է հորեղբայր Ղազարի տանն ու այնտեղ էլ մահանում՝ անժառանգ։

Արշակը նույնպես մահանում է երիտասարդ տարիքում՝ ամուսնությունից ընդամենը երեք ամիս անց։ Նա ունենում է մեկ դուստր, ով հետագայում ամուսնանում է Արենի գյուղում։

Կնոջ մահից հետո Սարգիսն ամուսնանում է քարագլխեցի Աննայի հետ և ունենում ևս երեք որդի՝ Վասիլ, Տիգրան և Պողոս։ Հենց այս երեք եղբայրներն են, որ ավելի շատ ժառանգներ են թողնում՝ դառնալով այսօրվա բազմամարդ ճյուղերի նախահայրերը.

• Վասիլի որդիներն են՝ Սարգիսը, Մանուկը և Ասատուրը։
• Պողոսի որդիներն են՝ Սիրեկանը և Աղասին։
• Տիգրանի որդիներն են՝ Նիկոլան, Վաղարշակը և Արտաշը։ Նիկոլայ որդիներն են՝ Համո, Արամայիս, Սիմոն, Բարիս, Սիրաս (Վաչագան), Խորեն (Արշակ) և Երեմ։

Ղազարի ճյուղը: Սարգսի եղբայր Ղազարն ունեցել է երկու որդի՝ Պետրոսը (ծնվ. 1863թ.) և Մկրտիչը (Մգո, ծնվ. 1866թ.)։ Թեև ցուցակագրումներում հանդիպում է նաև Սմբատ անունով որդի, տոհմի պատմությունը շարունակել են հիմնականում Մգոն և Պետրոսը։ Նրանց ժառանգներին գյուղում անվանել են Ղազոյենց (Ղազարենց)։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ծանր, անդառնալի հարված է հասցրել Ղազարի ճյուղին.

Մգոյի որդիներից չորսը՝ Եղոն, Հաբոն, Ալեքսանը և 18-ամյա Աղվանը, զոհվել են ռազմաճակատում։ Միակ ողջ մնացած որդին՝ Գարեգինը, ծանր հիասթափություններից հետո իր որդիների հետ տեղափոխվել է Նոյեմբերյանի շրջան (նրա որդի Վարդգեսը հետագայում հաստատվել է Արարատի Սիսավան գյուղում)։

Պետրոսը, որը հայտնի էր իր չտեսնված աշխատասիրությամբ ու հողի հանդեպ սիրով, նույնպես պատերազմին է տվել իր երկու որդիներին՝ Մամիկոնին և Բողդանին, որոնք զոհվել են 1941 թվականին։ Շարունակող է մնացել երրորդ որդին՝ Կարոն (ում որդին է եղել Նորիկը)։ Մամիկոնի որդին Գառնիկն է։

Հոգևոր ժառանգության շարունակությունը
Տասնամյակներ անց Սուդյենց տոհմի զավակները շարունակում են հավատարիմ մնալ իրենց հոգևոր արմատներին։ 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ռինդ գյուղի կյանքում տեղի ունեցավ պատմական իրադարձություն՝ օծվեց նորակառույց Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին։

Եկեղեցին կառուցվել է տոհմի ներկայացուցիչ, գործարար Վարդան Սարգսյանի անձնական միջոցներով (ճյուղը՝ Տեր-Սարգիս > Տիգրան > Նիկոլա > Վաչագան > Վարդան)։ Այս նվիրական գործին իր աջակցությունն է ցուցաբերել նաև նույն տոհմի մեկ այլ ներկայացուցիչ՝ գործարար Սահակ Սարգսյանը։ Հատկանշական է, որ Վարդան Սարգսյանը Մոսկվայում հիմնադրել է «Ռինդ» անունով ընկերություն։

Այսպիսով, Տեր-Պետրոսի գերդաստանի հոգևոր ժառանգությունը շարունակվում է նաև այսօր՝ Ռինդում կառուցված նոր եկեղեցու միջոցով։

Ծանոթագրություն. Սա Սուդյենց տոհմի պատմական անդրադարձն է։ Եթե կցանկանաք ունենալ նաև գերդաստանի թվային տոհմածառը, կարող եք տվյալներն ուղարկել նշված կապի միջոցներով։ Լրացումների կամ վրիպակներ նկատելու դեպքում նույնպես խնդրում ենք կապ հաստատել։