Վարդանես գյուղատեղի
Վարդանեսը պատմական հնագույն բնակավայր-գյուղատեղի է Մեծ Հայքի Վայոց ձոր գավառում։ Այն տեղակայված է Ընկուզաց գետի միջին հոսանքում՝ Դրախտիսարից դեպի Ելփին իջնող ձորակի մեջ։ Գյուղը լքվել և անբնակ է դարձել 1940-1950-ական թվականներին։
Վարդանեսը համարվում է Վայոց ձորի հնագույն բնակավայրերից մեկը։ Հայ մեծանուն գիտնական Ղևոնդ Ալիշանն այս գյուղատեղին նույնացնում է պատմական Վարդենիք գյուղի հետ։ Համաձայն պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի կազմած՝ Տաթևի վանքի հին հարկացուցակի՝ բնակավայրը վճարել է 10 չափ հարկ, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ միջնադարում այն եղել է միջին մեծության գյուղ։
Տարածքն աչքի է ընկնում հարուստ և ինքնատիպ պատմամշակութային կոթողներով.
- Խաչքարային արվեստ. Գյուղատեղին հարուստ է խաչքարերով, իսկ մերձակա ժայռազանգվածն ամբողջությամբ պատված է փորագիր խաչերով։ Բուն գյուղից մոտ 1 կմ հյուսիս-արևելք պահպանվել են եկեղեցու ավերակներ և հին տապանաքարեր։ Այստեղ է գտնվում նաև բարձրարվեստ, մեծադիր ժայռափոր երկխաչ խաչքարը, որը թվագրվում է 1306 թվականով։
- Հիդրոկառույց (Ջրաղաց). Գյուղատեղիի տարածքում պահպանվել է եզակի քարե հիդրոկառույց՝ 5 մետր բարձրությամբ և ավելի քան 1 մետր տրամագծով, որը ժամանակին աշխատացրել է տեղի ջրաղացը։ 2023 թվականի սեպտեմբերին այս քարաշեն կառույցը պաշտոնապես ստացել է պատմամշակութային հուշարձանի կարգավիճակ։
Գյուղատեղիի հարավ-արևմտյան մասում է գտնվում Վարդանես լիճը։ Լիճն ու դրա հարակից համալիրը ներառված են Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների պետական ցանկում՝ ընդգծելով տարածքի բնապահպանական բարձր արժեքը։
Աշխարհագրորեն Վարդանեսից դեպի հյուսիս-արևելք տեղակայված է մեկ այլ նշանավոր պատմական բնակավայր՝ Սպիտակ վանք գյուղատեղին։
