Մեր բարբառը. Հին հայերենը

Լեզուն ազգի հավաքական հիշողությունն է, իսկ բարբառը՝ այդ հիշողության ամենախորը, ամենանուրբ և ամենակայուն շերտը։ Եթե գրական լեզուն ձևավորվում է կանոններով ու համաձայնություններով, ապա բարբառը ծնվում է հողի, կլիմայի, աշխատանքի, կենցաղի ու պատմական ճակատագրի միջից։ Այն ապրում է ոչ թե գրքերում, այլ մարդկանց շուրթերին, նրանց առօրյա խոսքի մեջ։

Շատերին կարող է թվալ, թե բարբառով խոսելը պարզապես տեղական «սովորություն» է կամ լեզվական շեղում։ Սակայն իրականում դա հազարամյակների միջով անցած կենդանի կամուրջ է, որը մեզ կապում է մեր նախնիների մտածողության, աշխարհընկալման և լեզվական ճաշակի հետ։ Ռինդ գյուղի խոսվածքը հենց այդպիսի կամուրջ է։

Ինչպե՞ս են առաջանում բարբառները

Բարբառների ձևավորումը բնական, բայց բարդ պատմական գործընթաց է։ Հայաստանի նման լեռնային երկրում, որտեղ ձորերն ու լեռնաշղթաները դարերով բաժանել են համայնքները միմյանցից, լեզուն անխուսափելիորեն սկսել է «ճյուղավորվել»։

Աշխարհագրական մեկուսացումը, հարևան բնակավայրերի հետ սահմանափակ շփումները, օտար տիրապետությունների ազդեցությունը, ինչպես նաև հարկադրական գաղթերն ու վերադարձները ստեղծել են այնպիսի լեզվական միջավայրեր, որտեղ նույն հայերենը տարբեր վայրերում զարգացել է տարբեր ուղղություններով։ Այդ պատճառով էլ յուրաքանչյուր գավառ, յուրաքանչյուր գյուղ ձեռք է բերել իրեն բնորոշ հնչերանգ, բառապաշար և քերականական նրբություններ։

Բարբառները կարելի է համարել լեզվի «պահեստարաններ» կամ «լաբորատորիաներ», որտեղ պահպանվել են հայերենի այնպիսի հնագույն ձևեր, որոնք գրական լեզվում վաղուց վերացել կամ փոփոխվել են։

«Հին հայերը» և իրենց «հին հայերենը»

Վայոց ձորում վաղուց շրջանառվում է մի ինքնաբուխ, բայց խոր իմաստ ունեցող համոզմունք․ մենք մեզ համարում ենք «հին հայեր», իսկ մեր խոսվածքը՝ «հին հայերեն»։ Առաջին հայացքից սա կարող է թվալ ժողովրդական ինքնասիրահարվածություն, սակայն դրա հիմքում իրական պատմական շերտ կա։

Գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Վայոց ձորի բնակչության մի մասը (ի տարբերություն Խոյից, Սալմաստից կամ այլ վայրերից վերաբնակվածների) հանդիսանում է այդ տարածաշրջանի բնիկ բնակչության շառավիղը։ Այդ մարդիկ կարողացել են խուսափել 1604 թ. շահ Աբասի բռնագաղթից կամ եղել են առաջին վերադարձողները հայրենի հող։

Այս պատմական շարունակականությունն էլ իր հետ բերել է լեզվական շարունակականություն։ Այն, ինչ ժողովուրդը անվանում է «հին հայերեն», լեզվաբանության մեջ հայտնի է որպես Վայոց ձորի միջբարբառ կամ Ճահուկ–Վայքի միջբարբառ, որը պատկանում է արևելահայերենի «ում» ճյուղին։

Գիտական հայացք․ բարբառի քարտեզը

Վայոց ձորի այս միջբարբառը տարածված է Ռինդում, Աղավնաձորում, Արենիում, Խաչիկում, Նոր Ազնաբերդում, Գնդեվազում և հարակից մի շարք գյուղերում։ Հատկանշական է, որ հայ մեծ լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանը այս խոսվածքը չէր դասում ո՛չ Արարատյան, ո՛չ էլ Արցախի բարբառների շարքին՝ դիտարկելով այն որպես ինքնուրույն և առանձնահատուկ միավոր։

Ժամանակակից բարբառագիտության մեջ, հատկապես Արտակ Վարդանյանի ուսումնասիրություններում, ցույց է տրվում, որ այս բարբառի արմատները հասնում են մինչև միջին հայերենի շերտերը։ Դա կարելի է տեսնել ոչ միայն հնչյունական, այլև բառապաշարային ու քերականական մակարդակներում։ Արտակ Վարդանյանը կազմել է նաև Վայոց ձորի խոսվածքի հատկանիշների տարբերություններն ըստ բնակավայրերի, համաձայն որի Ռինդի խոսվածքն առավել մոտ է Արենի (2), Ազնաբերդ, Վերին Ազնաբերդ (2,5) և Աղանաձոր (3,5) գյուղերի խոսվածքին։ Մոտ են նաև Գնիշիկ, Արփի (4) և Խաչիկ, Չիվա (4) գյուղերի խոսվածքները։

Հին ձեռագրերի հիշատակարանների և մեր առօրյա խոսքի նմանությունները երբեմն ապշեցուցիչ են.

Ձեռս թիլացաւ → Ծեռըս թիլացավ

Իմ քիրն մեռաւ → Իմ քյիրըս մեռավ

Մին կով տուի → Մին կօվ տըվիմ

Այս նմանությունները պատահական չեն․ դրանք նույն լեզվական հոսքի տարբեր ժամանակային շերտերն են։

Ինչո՞վ է առանձնահատուկ Ռինդի խոսվածքը

Ռինդի և հարակից գյուղերի խոսվածքը առանձնանում է իր յուրահատուկ «փափկությամբ» և մեղմ հնչողությամբ։ Այդ փափկությունը պատահական չէ․ այն գալիս է հնագույն հնչյունական համակարգից։

Քմային հնչյուններ

Մեր խոսքում պահպանվել են փափուկ գյ, կյ, քյ հնչյունները․ կյինի, քյիր։ Սրանք գրական հայերենում գրեթե վերացել են, բայց մեզ մոտ շարունակում են ապրել։

Շեշտի տեղադրություն

Եթե գրական հայերենում շեշտը սովորաբար ընկնում է վերջին վանկի վրա, ապա Ռինդի խոսվածքում այն հաճախ նախավերջին վանկի վրա է․
պա՛զուգ (բազուկ), կա՛րունք (գարուն), ա՛նգաջ (ականջ)։

«Ֆ»-ի գործածությունը

Արենիում, Ռինդում և Աղավնաձորում «հ» հնչյունը հաճախ փոխարինվում է «ֆ»-ով։ Սա բարբառի ամենաճանաչելի «այցեքարտն» է․
ֆօղ (հող), ֆօռթ (հորթ), ֆօրիլ (հորել)։ Այս երևույթը ոչ թե աղավաղում է, այլ հակառակը՝ պահպանել է հնչյունական հին շերտ։

Քերականական «հնությունները»

Ռինդի խոսվածքը զարմանալիորեն պահպանել է գրաբարյան և միջին հայերենի քերականական ձևեր։ Դրանցից ամենահետաքրքիրներից մեկը հոգնակիի կազմությունն է։ Աղավնաձորի և Ռինդի խոսվածքներում մինչ օրս կիրառվում է գրաբարյան «ք» վերջավորությունը․ կյինիք (գինիներ), մեղուք (մեղուներ)։

Ավելին՝ մեր լեզվամտածողությունը նույնիսկ նոր ժամանակների բառերն է «հնեցնում»՝ ենթարկելով նույն կանոններին․ ավտոք, կյինոք, մոտոք։ Սա ցույց է տալիս, որ բարբառը ոչ թե սառեցված համակարգ է, այլ կենդանի լեզու, որը նորն ընդունում է՝ իր հին տրամաբանությամբ։

Բարբառը՝ որպես մշակութային ժառանգություն

Երբ մենք ասում ենք ըրեխա, անգաջ, պըլանիք, զանքաչ, մենք ոչ թե սխալ ենք խոսում, այլ խոսում ենք այնպես, ինչպես խոսել են մեր պապերն ու նրանց պապերը։ Այդ բառերը մեզ վերադարձնում են թոնրատուն, հին բակ, խաղողի այգի, այն միջավայրը, որտեղ լեզուն չէր «սովորեցվում», այլ ժառանգվում էր։

Նույնիսկ հնչյունների տեղաշարժերը՝ թօրեն (թոնիր), ունեն իրենց ներքին տրամաբանությունն ու պատմական հիմքը։ Բարբառը մեր մշակութային ԴՆԹ-ի մի մասն է։ Վայոց ձորի միջբարբառը մեր լեռնաշխարհի անբաժանելի մասն է։ Այն սնվել է Գլաձորի համալսարանի մտավոր միջավայրից, Նորավանքի քարերին փորագրված արձանագրություններից, մեր հողի, ջրի ու աշխատանքի համից։

Այսօր էլ, երբ Ռինդում կամ Աղավնաձորում լսում ենք այդ փափուկ, հարազատ խոսվածքը, պետք է գիտակցենք՝ մենք լսում ենք ոչ թե պարզապես բարբառ, այլ հազարամյա պատմության կենդանի շնչառություն։

Պահպանենք մեր բարբառը։ Ոչ որպես թանգարանային նմուշ, այլ որպես կենդանի խոսք, որովհետև դա հենց այն լեզուն է, որով մեր սիրտը խոսում է մեր հողի հետ։

Գրականության ցանկ. Վարդանյան Արտակ Վարդանի. Վայոց ձորի միջբարբառը, «Տիգրան Մեծ», 2004