Բալին, Մուխսի, Գրիգոր. Անիից մինչև Ռինդ

Ռինդ գյուղի ամենամեծ տոհմը Մելիք-Սաֆարի գերդաստանն է, որը եղել է գյուղի հիմնադիր տոհմերից մեկը և որի պատմությունը ձգվում է միջնադարյան Անիից մինչև Սյունիք, Նախիջևան և Վայոց ձոր։ Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ 1828 թվականին՝ Թուրքմենչայի պայմանագրից հետո, երբ Արևելյան Հայաստանում սկսվեց հայերի զանգվածային վերաբնակեցումը, մոտ երկու դար լքված Հին Ռինդ գյուղը նոր շունչ ստացավ։ Հենց այս ժամանակաշրջանում Հին Ռինդում հաստատվեցին Մելիք-Սաֆարի երեք որդիները՝ Բալինը, Մուխսին և Գրիգորը՝ դառնալով գյուղի նորագույն պատմության հիմնասյուներից։

Ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի ուսումնասիրությունները վկայում են, որ տոհմի նախահայր Ստեփանը ապրել և գործել է Բագրատունյաց մայրաքաղաք Անիում, որտեղ ստացել է մելիքական տիտղոս (սարդար) և զորապետության պաշտոն։ 1319 թվականի ավերիչ երկրաշարժից հետո Անին ամբողջությամբ լքվեց, և ենթադրվում է, որ հենց այդ ժամանակ է տոհմը հեռացել Անիից։

Անիից հեռանալուց հետո տոհմը կարճ ժամանակով հաստատվել է Էջմիածնի շրջանի Շահրիար գյուղում։ Պատմաբան Հենզել Առաքելյանի «Բռնակոթի պատմություն» գրքում (1997թ.) նշվում է, որ այստեղ նրանք հակամարտություն են ունեցել տեղի Շահխաթունիների հետ, ինչը հանգեցրել է արյունահեղության և ստիպել տոհմին կրկին գաղթել։

Նախիջևան (Ճահուկ)

Առնվազն 14-րդ դարի երկրորդ քառորդից մինչև 19-րդ դարի սկիզբը տոհմի հիմնական հանգրվանը եղել է Նախիջևանի Ճահուկ գյուղը։ Թեև գրավոր աղբյուրներն այս պահին սակավ են, բանավոր հիշատակումները վկայում են Ճահուկի եկեղեցիներից մեկի կառուցման գործում տոհմի ունեցած դերակատարման մասին։

Նախիջևանից դուրս գալիս տոհմը ներկայացված էր հինգ եղբայրներով, որոնց հայրը, ըստ արխիվային նյութերի, եղել է Մեծ Աղա Բաբան (Աղաբաբը)։ Ճակատագիրը եղբայրներին տարավ տարբեր ուղղություններով.

Մելիք-Թանգի Ա (մահ. 1843թ.)

Շարունակելով հոր մելիքական տիտղոսը՝ հաստատվել է Սյունիքի Բռնակոթ գյուղում՝ հիմք դնելով նշանավոր Մելիք-Թանգյանների գերդաստանին։ Տոհմը հզորացել է հատկապես Մելիք-Թանգի Բ-ի օրոք, ով կառուցել է Բռնակոթի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու զանգակատունը (որտեղ էլ գտնվում է նրա տապանաքարը) և Որոտան գետի վրա հայտնի Մելիք-Թանգու կամուրջը։ Այս ճյուղից էր նաև Ատրպատականի հայոց թեմի առաջնորդ, պատմաբան և արքեպիսկոպոս Ներսես Մելիք-Թանգյանը։

Եղբայրներից երեքի մասին ստույգ ինֆորմացիա չհաջողվեց գտնել այս պահին։ Անուններն են՝ Հովսեփ, Ավթանդիլ, Թավաթ-Սուլթան։ Տոհմի ներկայացուցիչներից Սաֆարյան Կամոն տարիներ առաջ ինձ հայտնել է, որ եղբայրներից մեկը, հավանական է, որ տեղափոխվել է Թավրիզ, մյուսը՝ Արցախ։

Մելիք-Սաֆար (ծնվ. 1756թ.)

Մելիք-Սաֆարը ծնվել է 1756 թվականին։ Նախիջևանից Վայոց ձոր տեղափոխվելիս նախնիները կարճ ժամանակով հանգրվանել են Արփա (Արենի) գյուղում։ Հենց այստեղ էլ մահացել է տոհմի հայրը՝ Սաֆարը։ Նրա տապանաքարը պահպանվել է առ այսօր և գտնվում է Հին Արփա գյուղատեղիում՝ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու հարևանությամբ՝ պատմական այն տարածքում, որտեղ ժամանակին եղել է Օրբելյանների իշխանական տան նստավայրը։

Ռինդ տեղափոխվելուց առաջ տոհմի նախահայրերը որոշ շրջան բնակվել են նաև Հորբատեղ գյուղում։ Այժմ էլ այնտեղ կան աշխարհագրական շատ օբյեկտներ, որոնք կոչվում են Սաֆարի և Բալինի անուներով։

Մելիք-Սաֆարի երեք որդիները՝ Բալինը, Աղաբաբը և Գրիգորը, Ռինդում հիմք դրեցին երեք մեծ ճյուղերի։ Չնայած մեծ ճյուղավորմանը, տոհմի ներկայացուցիչները պահպանում են արյունակցական կապի զգացումը՝ միմյանց ընդունելով որպես հարազատներ՝ հորեղբոր տղաներ։

1. Բալինի ճյուղ (Բալինենք)

Ավագ որդին՝ Բալինը, ծնվել է 1787 թվականին։ Որդիներն են Ասատուրը, Մկրտիչը, Խաչատուրը, Աբգարը (Պալյոզ)։ Նրանց ճյուղավորումներն էլ են մեծ տոհմեր ստեղծել (Մկրտիչենք, Ասոյենք, Խաչոյենք)։

• Խաչատուրի որդիներն են Կարոն և Սմբաթը։ Ճյուղը կրում է Խաչատրյան ազգանունը։
• Ասոյի որդիներն են Առաքելը, Արամը, Տիգրանը, Պարսամը և Միսակը։ Տոհմը կրում է Ասատրյաններ, Արամյաններ ազգանունները։
• Աբգարի որդիներն են Աթոն և Սաքոն։
• Մկրտիչի որդիներն են Նիկոլայ-Մհերը, Ենոքը, Եղոն, Մարգարը, Զաքարան և Հայրապետը (Հաբո)։ Ռինդում տոհմի ներկայացուցիչներն այժմ կրում են Մկրտչյաններ ազգանունը։ Արենիում կան Ենոքի ժառանգներից։

Տոհմի նշանավոր ներկայացուցիչ է Մկրտիչի որդի, 20-րդ դարասկզբի ազգային-ազատագրական պայքարի նվիրյալ Նիկոլայ-Մհեր Բալյանը, ում «Մհեր» անունով կնքել է Զորավար Անդրանիկը։ Եղել է Վայոց ձորի հրամանատարական կազմում, Յապոնի (Հովհաննես Պարոնյան) հետ կազմակերպել է գավառի ինքնապաշտպանությունը թաթարական հրոսակախմբերից։

2. Աղաբաբ-Մուխսիի ճյուղ (Մխսոնք)

Միջնեկ որդին՝ Աղաբաբը, ծնվել է 1812 թվականին։ Աղաբաբը հայտնի է նաև «Մուխսի» անունով։ Բառը (մահտեսի) ստուգաբանվում է որպես Երուսաղեմ ուխտի գնացած հավատավոր (Էդուարդ Աղայան, «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», 1976, էջ 959)։ Նրա որդիներն են Ավետիսը (ծնվ. 1846) և Սահակը (ծնվ. 1844)։

Սահակի որդիներն են Ներսեսը, Մանուկը և Եփրեմը։ Ռինդում տոհմի ազգանուններն են Սահակյաններ, Ներսիսյաններ։

3. Գրիգորի ճյուղ (Գրիգորենք)

Կրտսեր որդին՝ Գրիգորը, ծնվել է 1822 թվականին։ Որդիներեն Սիմոնը, Սաֆարը, Մանուկը, Հարությունը։

Սիմոնի որդիներն են Ավանեսը, Զաքարան և Միսակ։ Զաքարայի որդի Ժորժիկ Գրիգորյանը երկար տարիներ եղել է Ռինդի միջնակարգ դպրոցի ֆիզիկայի ուսուցիչ, որոշ շրջան նաև տնօրեն։

Տոհմի նշանավոր ներկայացուցիչ է Սաֆարի որդի Ենոք Սաֆարյան-Գրիգորյանը, ով 20-րդ դարի սկզբի ամենածանր ու օրհասական պահերին ստանձնեց առաջնորդի պատասխանատվությունը՝ դառնալով Վայոց ձորի ինքնապաշտպանական ուժերի առանցքային հրամանատարներից մեկը։

Այս ճյուղի հիմնական ազգանուններն են Գրիգորյաններ, Սաֆարյաններ, Մանուկյաններ, Սիմոնյաններ, Հարությունյաններ։

Ռինդեցի հրամանատարները Վայոց ձորի զինվորական կազմի հետ, 20-րդ դարասկիզբ։ Լուսանկարում են Մհեր Բալյանը (Բալինի թոռ) և Ենոք Սաֆարյանը (Գրիգորի թոռ)։

Հեղինակի կողմից. Ինքս այս տոհմից եմ։ Սերում եմ Մելիք-Սաֆարի միջնեկ որդու՝ Աղաբաբի (Մուխսի) ճյուղից. Մելիք-Սաֆար > Աղաբաբ > Ավետիս > Կարապետ > Քրիստափոր > Հրանտ > Աշոտ > Նարեկ:

Տոհմի պատմությունը սերունդներին փոխանցելու նպատակով կազմել եմ ինտերակտիվ տոհմածառ, որն ընդգրկում է ավելի քան 650 արական անուն։ Աշխատանքը շարունակական է, և տվյալները պարբերաբար թարմացվում են։

Տեսնել Մելիք-Սաֆարի տոհմի ինտերակտիվ տոհմածառը (PDF)

Խնդրում եմ ցանկացած անճշտության, լրացման կամ առաջարկի դեպքում կապ հաստատել կայքում նշված կապի միջոցներով։