Ինչպես էին տոնում Նոր տարին Հին Ռինդում և Վայոց ձորում

Հազարամյակների ընթացքում, կապված տոմարական փոփոխությունների հետ, հայոց կենցաղում Նոր տարին կամ Ամանորը նշվել է տարբեր ժամկետներում, սակայն մի բան մնացել է անփոփոխ՝ տոնի հանդիսավորությունը, որն աչքի է ընկել ժողովրդական ծեսերի, սովորույթների և հավատալիքների բացառիկ բազմազանությամբ։ Այս տոնը դարեր շարունակ եղել է ամենասիրվածն ու սպասվածը հայոց տոնածիսական համալիրում։

Վայոց ձորի գավառում, և մասնավորապես Հին Ռինդում, 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարասկզբին Տարեմուտի տոնը հայտնի էր Նոր տարի, Ամանոր, Կաղանդ, մասամբ՝ նաև Նավասարդ, Տարեգլուխ և Ավետիս անուններով։

Տոմարական անցումներ. Նավասարդից մինչև Կաղանդ

Հայոց տարեսկիզբն անցյալում համընկնում էր տնտեսական տարվա սկզբին՝ առնչվելով գարնանամուտին և բնության զարթոնքին։ Տոմարի զարգացման հաջորդ փուլում տարեսկիզբ էր համարվում Նավասարդի 1-ը (օգոստոսի 11-ը)։ Այն նշվում էր մեծ շուքով՝ որպես բերքահավաքի՝ «Նորոց, պղտոց և հունձքի տոն»։

17-րդ դարի կեսից հայ իրականություն աստիճանաբար սկսեց մուտք գործել քրիստոնեական Ամանորը՝ հունվարի 1-ը։ Սակայն այն դեռևս չուներ զանգվածային բնույթ։ Նույնիսկ 18-րդ դարում Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի մշակած հայոց եկեղեցական տոնացույցում Տարեմուտ կամ Քրիստոնեական Նոր տարի էր համարվում ոչ թե հունվարի 1-ը, այլ հունվարի 6-ը՝ Քրիստոսի ծննդյան օրը։ Միայն հետագա դարերում հունվարի 1-ը վերջնականապես ամրապնդվեց որպես տարվա սկիզբ։

«Գոտեկախ» և «Ավետիս». Տոնական աղմուկը երդիկների վրա

Հին Ռինդում Ամանորի ամենավառ և ուրախ արարողություններից էր «Գոտեկախը» (հայտնի նաև որպես «Կախու» կամ «Կախուկ»): Նոր տարվա կամ Կաղանդի նախորդ երեկոյան երեխաները և երիտասարդները, խմբեր կազմած, շրջում էին գյուղի տներով։

Քանի որ Հին Ռինդի տները հաճախ հողաշեն էին և ունեին երդիկներ (լուսանցքներ), երեխաները բարձրանում էին կտուրները և երդիկից պարանով ներքև իջեցնում գոտիներ, տոպրակներ, կողովներ կամ գուլպաներ։ Այդ ընթացքում նրանք երգում էին «Ավետիս» կամ «Ալելուիա» կոչվող երգեր՝ տանտերերին մաղթելով շենություն և առատություն.

«Ալելուիա՜, Ալելուիա՜, Շեն կենա ձեր տունը, լիքը հավի բունը…»

Տանտիրուհիները, լսելով երգը, կախված զամբյուղների մեջ դնում էին տոնական բարիքներ՝ չիր, չամիչ, ընկույզ, գաթա, ձու կամ մրգեր: Այս արարողությունն ուներ նաև զվարճալի կողմ. երբեմն կատակասեր տանտիկինները երդիկից իջեցրած կողովի մեջ դնում էին կոշիկ կամ մոխիր՝ ծիծաղ առաջացնելով երեխաների մոտ։ Սակայն մեծ մասամբ փորձում էին առատորեն վարձատրել «ավետաբերներին», քանի որ հավատում էին, որ նրանց օրհնանքը տունը կլցնի հաջողությամբ:

Տարեհացի խորհուրդը և Կաղանդի սեղանը

Ամանորի ուտեստն աչքի էր ընկնում հարուստ տեսականիով, թեև այն հիմնականում պահքային էր (քանի որ Սուրբ Ծննդյան պահքի շրջանն էր)։ Թարմ և չոր պտուղներն ու ընկույզեղենը պատրաստվում և պահպանվում էին նախապես։

Սեղանի զարդը Տարեհացն էր (կոչվում էր նաև «Կրկենի», «Դովլաթ» կամ «Միջինք»)։ Սա ցորենի ալյուրով, ջրով կամ կաթով շաղախված մեծ հաց էր, որի երեսին գծանշումներ էին արվում։ Տարեհացի մեջ թխելիս թաքցնում էին «միջինք»՝ արծաթե դրամ, ուլունք կամ լոբու հատիկ։

Տարեհացը կտրում էին Նոր տարվա առավոտյան կամ նախորդ երեկոյան։ Այն բաժանում էին 12 մասի (ըստ ամիսների) կամ ընտանիքի անդամների թվով։ Հետաքրքիր է, որ բաժին էին հանում նաև տան անասուններին և անգամ հողին ու ջրին՝ ակնկալելով բերքատվություն։ Ում բաժնի միջից դուրս գար «միջինքը», նա համարվում էր տարվա ամենաբախտավոր մարդը։

Սեղանի պարտադիր ուտեստներից էին.

• Աղանձը (բոված ցորեն և կանեփ),
• Հալիմը (ձավարով և հավի մսով պատրաստված թանձր կերակուր՝ հարիսայի նման),
• Անուշապուրը (չրերով ապուր),
• Չրեղենը (Վայոց ձորի արևահամ ծիրանի, սալորի չրերը):

Կանայք նաև թխում էին հատուկ խմորեղեններ՝ «Ասիլ-Վասիլներ» կամ «Բասլիկներ»։ Դրանք ունեին մարդկանց, քսակների, հասկերի, կովի կամ կենդանու սմբակների տեսք։ Հավատում էին, որ դրանք կնպաստեն հարստանալուն, աղջիկների մազերի երկարելուն, կաթի և ցորենի առատությանը։

«Առաջինի» հմայանքը և գուշակություններ
Նոր տարուն չափազանց կարևոր էր «առաջինի» գործոնը։ Մեր նախնիները համոզված էին, որ տարվա առաջին օրը, առաջին հյուրը կամ առաջին իրադարձությունն ունեն ամբողջ տարվա վրա ազդելու մոգական ուժ։

Յուրաքանչյուր ընտանիք սրտատրոփ սպասում էր, թե ով է լինելու իրենց տան առաջին հյուրը։ Հավատում էին, որ եթե տան դուռը առաջինը բացի բարի համբավ ունեցող, «ձեռը թեթև և ոտքը խերով» մարդ, ապա տարին հաջող կանցնի։ Այդ պատճառով տոնական օրերին տան դուռը միշտ բաց էր մնում։

Տարածված էին նաև ճակատագրի գուշակությունները։ Օրինակ՝ տարեվերջի գիշերը աղջիկները ձու էին դնում թոնրի վրայի ամանի մեջ գտնվող ածուխի և հինայի միջև։ Առավոտյան նայում էին. եթե ձուն սևացած էր լինում, դա համարվում էր անհաջողության նշան, իսկ եթե կարմրած էր՝ մեծ հաջողության և ուրախության։

Ընտանեկան միասնություն և կենացներ
Նոր տարին Հին Ռինդում, նախևառաջ, ընտանեկան տոն էր։ Այն խորհրդանշում էր գերդաստանի ամրությունը։ Շնորհավորելու կարգը խիստ էր. զավակները շնորհավորում էին ծնողներին, աշակերտները՝ վարպետներին՝ նվիրելով խնձոր, նուռ, գուլպա կամ թաշկինակ։

Տոնական սեղանի շուրջ հնչում էին իմաստուն կենացներ։ Ռինդում տարածված էր այսպիսի մաղթանք.

«Սաղ ըլեք, ուրախության տարի ըլի, ցամաք աշկով, ուրախ սռդով ամեն տարի էս օրս հասնենք։ Տարին լի ու առադ ըլի։ Աստված մահին թանգություն տա, հացին՝ էժանություն»։

Տոնի կարևորագույն մասն էր նաև հաշտությունը։ Հին ոխը պետք է մոռացվեր։ Գերդաստանի ավագները նախ այցելում էին այն ազգականների տուն, որտեղ անցած տարվա ընթացքում մահ էր եղել՝ նրանց մխիթարելու և սգից հանելու համար, որից հետո նոր սկսվում էր համընդհանուր ուրախությունը։

Կենաց ծառը
Թեև այսօր եղևնին դարձել է Ամանորի խորհրդանիշը, հայոց ավանդույթում եղել է դրա ավելի հին տարբերակը՝ «Կենաց ծառը» կամ «Կաղանդի ծառը»: Դա սովորաբար ձիթենու, ընկուզենու կամ մեկ այլ ծառի ճյուղ էր, որը զարդարում էին ոչ թե խաղալիքներով, այլ բնության բարիքներով՝ ընկույզով, չրերով, նռով և խնձորներով՝ խորհրդանշելով կյանքի շարունակականությունն ու պտղաբերությունը: