Ռինդի վիշապաքարերը. Հնագույն պաշտամունքից մինչև միջնադարյան խաչքարեր

Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբացառիկ և առեղծվածային հուշարձաններից են վիշապ քարակոթողները (վիշապաքարերը)։ Այս վաղնջական կոթողները, որոնք հանդիպում են միայն մեր լեռնաշխարհում, հազարամյակներ շարունակ կանգնած են եղել բարձրադիր գոտիներում՝ լռելյայն վկայելով հնագույն պաշտամունքների, ամպրոպային առասպելների և ջրի պաշտամունքի մասին։

Վայոց ձորը և, մասնավորապես, Ռինդ գյուղի մերձակայքը, հարուստ են այս եզակի պատմական կոթողներով, որոնցից մի քանիսն ունեն խիստ ուշագրավ և բարդ ճակատագիր։

Վիշապաքարերը Վայոց ձորում և Ռինդի տարածքում
Ըստ հնագիտական ուսումնասիրությունների՝ Վայքում ընդհանուր առմամբ հայտնաբերվել են վեց վիշապաքարեր, որոնք տեղաբաշխված են Ուլգյուրի վանքի տարածքում, Վարդենյաց լեռնանցքում, ինչպես նաև Թառաթումբ, Եղեգիս և Ռինդ գյուղերի մերձակայքում։

Ռինդի և Ուլգյուրի վիշապաքարերը գտնվում են ծովի մակերևույթից մոտ 1800-2000 մետր բարձրության վրա՝ Վայոց ձոր-Սյունիք բարձրադիր գոտում։ Պատմականորեն այս տարածքով է անցել հռչակավոր Դվին-Պարտավ առևտրային ուղին, ինչը կարող էր նպաստել այս հուշարձանների հասանելիությանն ու հետագա տեղաշարժերին։ Գիտնականները չեն բացառում, որ Ռինդի կոթողները ժամանակին ընդհանուր պաշտամունքային խումբ են կազմել մերձակա Վարդենյաց հայտնի վիշապաքարերի հետ։

Քրիստոնեացված կոթողներ. Ռինդ 1 և Ռինդ 2
Ռինդի վարչական տարածքում՝ Վերին Ուլգյուր գյուղատեղիի X-XIV դարերի գերեզմանոցում, պահպանվել են երկու վիշապաքարեր, որոնք գիտական գրականության մեջ հայտնի են որպես Ռինդ 1 և Ռինդ 2։
Այս կոթողների ամենաուշագրավ առանձնահատկությունն այն է, որ միջնադարում դրանք ենթարկվել են վերափոխման՝ «քրիստոնեացվել են»։ Հինավուրց հեթանոսական հուշարձանների դիմային հատվածները հարթեցվել են՝ դրանք որպես խաչքար օգտագործելու կամ տապանաքարի վերածելու նպատակով։

Ստորև ներկայացված են Ռինդի վիշապաքարերի հիմնական գիտական բնութագրերը.

Բնութագրիչներ	Ռինդ 1	Ռինդ 2
Տիպը	Ցլակերպ (պահպանվել են կորացող ձևն ու գլխի կատարը)	Ցլակերպ (պահպանվել են նեղացող ձևն ու գլխի կատարը)
Նյութը	Մուգ մոխրագույն բազալտ	Բաց մոխրագույն բազալտ
Չափսերը	187 × 101 × 39 սմ	198 × 70 × 29 սմ
Բարձրությունը	1941 մ	1941 մ (գտնվում է Ռինդ 1-ից 10 մ հարավ)
Ներկայիս վիճակը	Պահպանվել է կեսը։ Դիմային մասը հարթեցվել է, վրան փորագրվել են մեծ և փոքր խաչեր (վերածվել է խաչքարի)։	Դիմային մասը հարթեցված է (հին պատկերներն անհետացել են)։ Գլխամասում կա անցք՝ քարշ տալու համար։
Ներկայիս կիրառությունը	Խաչքար	Նախատեսվել է որպես հումք խաչքարի համար, ներկայումս ծառայում է որպես սեղան։

Ռինդի վիշապաքարերը ոչ միայն հնագույն քանդակագործության և դիցաբանական ընկալումների եզակի նմուշներ են, այլև ցույց են տալիս մշակույթների բախումն ու միահյուսումը։ Լինելով ի սկզբանե հեթանոսական պաշտամունքի մաս (հաճախ կապված առասպելական ցլի և ամպրոպային աստվածությունների հետ)՝ դրանք դարեր անց հարմարեցվել են քրիստոնեական միջավայրին՝ շարունակելով իրենց գոյությունը որպես սրբավայրերի անբաժան մաս։

Հոդվածը կազմելիս օգտվել եմ ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի «Վիշապ քարակոթողները» (Երևան, 2015 թ.) ակադեմիական հրատարակության տվյալներից։