Խաչատրյանների տոհմի պատմությունը

Ռինդում հաստատված գերդաստանների շարքում Խաչատրյանների տոհմի պատմությունն անմիջականորեն կապված է 20-րդ դարասկզբի հայոց պատմության բախտորոշ իրադարձությունների և Հայոց ցեղասպանության հետ։

Խաչատրյանների նախնիները դարեր շարունակ բնակվել են Արևմտյան Հայաստանի Վանի վիլայեթի Խոշաբի գավառակի Հուրթուկ (Որտոք) գյուղում։ Սա մի վայր էր, որը հայտնի էր իր հարուստ պատմական անցյալով. այստեղ էր գտնվում Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, գործում էր դպրոց, իսկ հարևանությամբ վեր էր խոյանում Զեռնակ (Ձեռնակ) ամրոցը։ Հուրթուկի բնակիչներն աչքի են ընկել իրենց քաջությամբ և 19-րդ դարի վերջից սկսած ակտիվորեն մասնակցել են Վանի ինքնապաշտպանական մարտերին։

Տոհմի ամենավաղ հիշատակվող նախահայրը Մխիթարն է։ Նրա որդի Խաչատուրը, ում անունով տոհմը հետագայում կոչվել է Խաչատրյաններ, եղել է Հուրթուկի գյուղապետը։ 1915 թվականի Մեծ եղեռնի օրերին Խաչատուրի որդի Հակոբն իր եղբայրների և գավառի շատ հայերի հետ ստիպված է լինում թողնել հայրենի տունը և բռնել գաղթի ճանապարհը։ Այդ ժամանակ Հակոբի Ազատ որդին եղել է 8 կամ 9 տարեկան։

Գաղթականների քարավանը, անցնելով բազում զրկանքների միջով, հասնում է Մարգարայի կամուրջը և անցնում Արևելյան Հայաստան։ Առաջին կանգառը լինում է Երևանի Կարմիր կամրջի հարակից շրջանը, որտեղ նրանք ապրել են մոտ մեկ տարի։ Այդտեղից գյուղատնտեսությանն ու անասնապահությանը սովոր տոհմը տեղափոխվում է Վարդենիսի շրջան։ Տոհմի շատ ընտանիքներ այժմ էլ բնակվում են Վարդենիսի Խաչաղբյուր գյուղում։ 1918 թվականի գարնանը Հակոբն իր որդիների հետ Վարդենիսից տեղափոխվում է Աղավնաձոր։ Այդ տարիներին Աղավնաձորն ընդունել էր ցեղասպանությունից փրկված շուրջ 50 ընտանիքների, որոնցից շատերը որոշ ժամանակ անց հեռացան։ 1949 թվականի օգոստոսին Ազատն ամուսնանում և տեղափոխվում է Ռինդ գյուղ։

Այսօր Ռինդում բնակվում է Խաչատրյանների տոհմի երկու ընտանիք։ Ազատի որդի Խաչիկ Խաչատրյանը տասնամյակներ շարունակ իր մասնագիտական ներդրումն է ունեցել Ռինդի միջնակարգ դպրոցում՝ սկզբում որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ, իսկ հետագայում՝ որպես նախնական զինվորական պատրաստության մասնագետ։ Նա նաև մի շարք գրքերի հեղինակ և համահեղինակ է։ Ունի արտոնագրված գյուտեր, պարգևատրվել է «Մովսես Խորենացի» մեդալով։

Այսպիսով, Վանի հեռավոր Հուրթուկ գյուղից սկիզբ առած Խաչատրյանների պատմությունը, անցնելով բազում փորձությունների միջով, շարունակվում է Ռինդում՝ դառնալով գյուղի ընդհանուր պատմական տարեգրության անբաժանելի մասը։