Ենոք Սաֆարյան-Գրիգորյան

Ռինդ գյուղի պատմության հերոսական էջերը թերթելիս անհնար է չառանձնացնել Ենոք Սաֆարյան-Գրիգորյանին (Սաֆարենց Ենոք)։ Նա այն նվիրյալներից էր, ով ամենածանր ու օրհասական պահերին ստանձնեց առաջնորդի պատասխանատվությունը՝ դառնալով Վայոց ձորի ինքնապաշտպանական ուժերի առանցքային հրամանատարներից մեկը։

Ենոքը գործում էր լեգենդար հրամանատար Եապոնի (Հովհաննես Պարոնյան) անմիջական ղեկավարությամբ և իր զինակից, մեկ այլ ռինդեցի ֆիդայի՝ Մհեր Բալյանի հետ ուս ուսի։

Կաքավաձորի ազատագրումը. 1918 թ. հուլիս
1918 թվականի ամռանը Վայոց ձորը կանգնած էր լուրջ վտանգի առջև։ Ռինդի հյուսիսային՝ Կաքավաձոր հանդամասում մոլախոտի պես ամրացել էր թուրքական Ղոզուլջա բնակավայրը։ Այն վերածվել էր ավազակաբարո հրոսակների որջի՝ Ասադի գլխավորությամբ, որոնք ահ ու սարսափի մեջ էին պահում հայ բնակչությանը։ Թշնամին դիրքավորվել էր անառիկ բարձունքներում և վերահսկում էր հայերի ամեն մի շարժը։

Հուլիսյան այդ թեժ օրերին Ռինդի և Աղավնաձորի (Այնազուր) միացյալ զորախումբը՝ Ենոքի և Մուշեղի գլխավորությամբ, արդեն իսկ մաքրել էր Ջնդրախաչի և Չիվայի հյուսիսային դիրքերը։ Լուսադեմին, երբ հրամանատար Եապոնը միայնակ, զորքից առաջ անցած հասնում է դիրքեր, դիմում է վաշտապետներին.

«Հապա էլ ի՞նչ եք մտածում, թուրքերը եկել մտել են ձեր աչքը: Հեսա է, տաճիկը (Թուրքիայի թուրքը) որ մտավ Վայոց Ձոր, սրանք մի օրում մեզ հում-հում կուտեն»։

Ենոք Սաֆարյանը պատասխանում է. «Մտածելը մտածել ենք, պարո՛ն Եապոն, բայց միջոցներ չունենք»։

Ստանալով Եապոնի խոստումը զենքի և աջակցության մասին՝ Ենոքը և Մուշեղը գործի են անցնում։ Հաջորդ իսկ առավոտյան, Ռինդի, Աղավնաձորի և Արենիի ընտիր ջոկատները, բաժանվելով երկու մասի, Ուլգյուրով շրջանցում են թշնամուն և անակնկալ գրոհով վերցնում անառիկ բերդը։ Այս հաղթանակը վճռորոշ եղավ գավառի անվտանգության համար։

Շարուրի պաշտպանությունը. 1919 թ. մայիս-հուլիս
Երբ օսմանյան զորքերը նահանջեցին, և կարճատև «անգլիական ներկայությունից» հետո սահմանի պաշտպանությունը անցավ հայերին, Ենոք Սաֆարյանը նշանակվեց Վայոց ձորի պարտիզանական գումարտակի առաջատար ջոկատի հրամանատար (վաշտապետ)։

Նրա ենթակայության տակ էին Ռինդի, Արենիի և Աղավնաձորի քաջարի երիտասարդները։ Տեղակալը Մուշեղն էր։ Նրանք իջան Շարուր (Նորաշեն) և դիրքավորվեցին այնտեղ՝ կատարելով չափազանց կարևոր առաքելություն՝ ապահովելով գաղթականության անվտանգ վերադարձն ու հայկական սահմանների պաշտպանությունը։

Նահանջ. 1919 թ. հուլիսի 20-25
Ենոքի բարձր որակները լավագույնս դրսևորվեցին 1919-ի հուլիսյան ծանր օրերին։ Երբ իրավիճակը Շարուրում օրհասական էր դարձել, և Մուշեղը, դժգոհ լինելով վերադասի (Ղարաքեշիշյանի) հրամաններից, հեռացել էր, Ենոքը նամակ է գրում նրան.

«Մուշե՛ղ, մեր զորքը առանց քեզ կորած է: Վռազ հավաքի՛ր մեր բոլոր դասալիք տղաներին ու հասի՛ր մեզ փրկության: Հենց էսօր արի, վաղը շատ ուշ կլինի»:

Սա վկայում է Ենոքի՝ ընդհանուր գործը անձնականից վեր դասելու կարողության մասին։

Երբ սկսվեցին ընդհարումները թուրքական հրոսակների հետ, Ենոքը ստանձնեց Նորաշենի պահեստների պաշտպանությունը։ Նա կատարեց ամենադժվար հրամանը՝ վերջին պահին այրեց ու պայթեցրեց հայկական պահեստները, որպեսզի դրանք չմնան թշնամուն, և միայն դրանից հետո նահանջեց դեպի գերեզմանների բլուրը՝ միանալով հիմնական ուժերին։

Ցեխանցը.

Ամենակարևոր դրվագը կապված է մեծ նահանջի կազմակերպման հետ։ Երբ հազարավոր գաղթականներ՝ ծերեր, կանայք, երեխաներ, պետք է դուրս գային շրջափակման օղակից, Ենոքը ստանձնեց առաջապահի դերը։

Ռինդցիների դասակը՝ Ենոքի գլխավորությամբ և ընդամենը մեկ գնդացրով, մտավ Շարուրի բրնձի դաշտերի ճահճուտների ու ցեխերի մեջ։ Նրանք իրենց մարմիններով ու զենքով ճանապարհ բացեցին ժողովրդի համար՝ ապահովելով նրանց անվտանգ անցումը դեպի փրկություն։ Ենոքն այն հրամանատարն էր, ով դուրս եկավ վերջինը՝ համոզվելով, որ իր ժողովուրդը պաշտպանված է։

Հետագա ընթացքը
1919 թվականի նոյեմբերյան կռիվների ժամանակ, ըստ Գառնիկ Զաքարյանի հուշերի և պատմաբան Աշոտ Սիմոնյանի հրապարակումների, Ռինդի և Աղավնաձորի միացյալ վաշտապետի պարտականությունները ստանձնել էր արդեն Մուշեղը, սակայն Ենոք Սաֆարյանը մնում էր որպես գյուղի և գավառի ազդեցիկ ու հարգված գործիչներից մեկը, ում անունը ոսկե տառերով է գրված մեր ինքնապաշտպանության տարեգրության մեջ։

Սաֆարենց Ենոքը մարմնավորում է ռինդեցու ոգին՝ խոհեմ, երբ պետք է մտածել, և անկասելի, երբ պետք է գործել։

Գրականության ցանկ. Աշոտ Սիմոնյան. «Վայոց Ձոր. 20-րդ դարի քառուղիներում» (2011)