1921 թվականի նահանջը Երևանից. Ռինդը որպես ապաստան և հանգրվան

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատմության վերջին էջերը լի են ողբերգական, բայց միևնույն ժամանակ հերոսական դրվագներով: 1921 թվականի ապրիլյան իրադարձությունները, որոնք մեզ են հասել Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր Զաքար Յոլյանի (հայտնի որպես Զ. Աշխատունի) հուշերի միջոցով, բացահայտում են մի ոդիսական, որտեղ Վայոց ձորը և մասնավորապես Ռինդ և Աղավնաձոր գյուղեր վճռորոշ դեր են խաղացել հազարավոր հայերի փրկության գործում:

Երևանի անկումը և մեծ գաղթը
1921 թվականի ապրիլի 2-ը սև տառերով գրվեց մեր պատմության մեջ: Ցերեկվա ժամը 3-ին սովետական զորքերը Քանաքեռի կողմից մուտք գործեցին Երևան: Քաղաքում սկսվեց մի չտեսնված իրարանցում. խուճապը համակել էր բոլորին։ Ընտանիքի անդամները, միմյանց կորցնելով, փորձում էին ելք գտնել քաղաքից։

Ապստամբ ուժերը՝ լեգենդար գնդապետ Յապոնի (Հովհաննես Պարոնյան) հրամանատարությամբ, ստիպված էին նահանջել։ Նրանց հետևում էր մի ահռելի բազմություն՝ շուրջ 12-15 հազար մարդ՝ Երևանից և շրջակա գյուղերից։ Երևանը դատարկվում էր իր ազգաբնակչությունից, իսկ քաղաք մտած կարմիր զորքերը սկսում էին իրենց բնորոշ ալան-թալանը՝ կողոպտելով նահանջող քաղաքացիների թողած ողջ ունեցվածքը։

Դիմադրություն հանուն փրկության
Չնայած ծանր վիճակին, հայկական ուժերը զենքը վայր չդրեցին։ Կոտայքի հայկական գումարտակը ուժգին հակահարված հասցրեց կարմիր զորքերին՝ նրանց շպրտելով մինչև Երևանի պատերի տակ։ Իրավիճակն այնքան լարված էր, որ քաղաքում մնացած կոմունիստներն արդեն հավաքել էին իրերն ու սպասում էին փախուստի հրամանի։ Սակայն ճակատագիրը դաժան էր. ապստամբների փամփուշտներն այնքան էին սպառվել, որ կարելի էր մատերի վրա հաշվել։

Գառնիում տեղի ունեցած խորհրդակցության ժամանակ ընդունվեց ցավալի, բայց անխուսափելի որոշում. դիմադրությունն անհնար էր, քանի որ Թիֆլիսն արդեն ընկել էր։ Որոշվեց կազմակերպել կանոնավոր նահանջ դեպի Զանգեզուր, որտեղ Գարեգին Նժդեհը հռչակել էր Լեռնահայաստանի Հանրապետության անկախությունը։

Գողգոթայի ճանապարհը. ձյուն, քաղց և հուսահատություն
Սկսվեց գերմարդկային մի ճանապարհորդություն։ Հազարավոր մարդիկ՝ առանց հացի, առանց տաք հագուստի և կոշիկների, ձմեռվա ցրտին պիտի անցնեին ձյունածածկ ու դժվարամատչելի սարերով։ Զ. Աշխատունին նկարագրում է սարսափելի հոգնածությունն ու ֆիզիկական ջարդվածությունը։ Մարդիկ գետին էին գլորվում, թաղվում ձյան մեջ, շատերը զոհվում էին ճանապարհին։

Ապրիլի 11-ի երեկոյան, ծայրահեղ տանջանքներից հետո, գաղթականները հասան Վայոց ձորի առաջին բնակավայրը՝ ներկայիս Զանգակատուն (այն ժամանակ՝ անմարդաբնակ): Ո՛չ սնունդ կար, ո՛չ տաքանալու հնարավորություն։ Հաջորդ օրը նրանք հասան Ելփին, սակայն այստեղ էլ տեղացիները հացի կարոտ էին։ Ողջ ճանապարհին մարդիկ սնվում էին միայն վայրի բույսերով։

Ռինդը՝ փրկարար հանգրվան
Ապրիլի 12-ի երեկոյան ժամը 7-ին, երբ հույսի վերջին նշույլները թվում էր թե մարում էին, գաղթականների բազմությունը հասավ Ռինդ և Աղավնաձոր գյուղերին։

Զ. Աշխատունին իր հուշերում առանձնակի ջերմությամբ է նշում, որ հենց այստեղ դժբախտ գաղթականները վերջապես գտան և՛ հաց, և՛ հանգստություն։ Ռինդցիները բացեցին իրենց դռները նահանջող հայրենակիցների առաջ՝ վայելելով հյուրասիրության բարիքները և ուժ տալով հուսահատված մարդկանց։ Դա մի օրհասական պահ էր, երբ գյուղի հյուրընկալությունը դարձավ կյանքի ու մահվան ջրբաժանը։

Սակայն հանգիստը կարճ տևեց։ Կարմիր զորքերը հետապնդում էին նրանց, և ռազմաճակատն արդեն հասել էր Ռինդ-Աղավնաձոր գիծը։ Ապրիլի 13-ին գաղթականները շարունակեցին իրենց ուղին դեպի Գետափ, Եղեգնաձոր, ապա Մալիշկա-Հերհեր-Գնդևազ գծով մտան Լեռնահայաստան՝ փրկվելով սովետական հալածանքներից։

Ռինդի հերոսական ոգին
Այս պատմությունը ևս մեկ անգամ փաստում է, թե ինչպիսի մեծ դեր է ունեցել Ռինդ գյուղը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության օրհասական պահերին։ Ռինդցիները ոչ միայն հացով ու ջրով են սատարել գաղթականներին, այլև իրենց զավակների միջոցով զենքով են պայքարել բոլշևիկ հրոսակների դեմ։

Այդ պայքարի առաջամարտիկներից էին Զորավար Անդրանիկի և Յապոնի զինակիցներ Մհերը և Ենոքը (Մելիք-Բալինի որդի Մկրտիչի որդիները), որոնց սխրանքների մասին դեռ երկար կպատմվի Ռինդի պատմության էջերում։ Նրանց անձնազոհության և ազատագրական պայքարի մասին կներկայացնեմ իմ առաջիկա հրապարակումների մեջ։

Աղբյուրը. Հայրենիք ամսագիր, 1925թ, օգոստոսի համար, «Դրվագներ մեր ազատության պայքարից», Զ. Աշխատունի