Նորավանքի քարագործ վարպետները

Մարդկության ստեղծած վեհաշուք ու խորհրդավոր կառույցների շարքում Նորավանքի վանական համալիրն ունի իր բացառիկ և անկրկնելի տեղը։ Կարմրավուն ժայռերի գրկում գտնվող այս սրբավայրը դարեր շարունակ եղել է հայոց հոգևոր, կրթական և մշակութային խոշորագույն կենտրոններից մեկը։ Ժամանակին հանդիսանալով Սյունյաց մետրոպոլիտության աթոռանիստը և Օրբելյան իշխանների տոհմական տապանատունը՝ Նորավանքը դարձավ հայկական միջնադարյան ճարտարապետության անգերազանցելի թագն ու պարծանքը։

Մոմիկ
Նորավանքի անունն անխզելիորեն կապված է միջնադարի հանճարեղ ճարտարապետ, մանրանկարիչ և քանդակագործ Մոմիկ վարդպետի հետ։ Նա ապրել ու ստեղծագործել է հենց այս հողի վրա՝ պատմական Ուլգյուր բնակավայրում (ներկայիս Ռինդ գյուղից 4-5 կմ հյուսիս)։ Նրա շնչով ու աստվածատուր տաղանդով կերտված զարդաքանդակներն ու խաչքարերը կոշտ ժայռը վերածեցին նուրբ ժանյակի՝ հաղթահարելով քարի ծանրությունն ու նյութականությունը։

Սակայն պատմության անիվն անողոք է եղել այս ճարտարապետական հրաշալիքի հանդեպ։ Դարերի ընթացքում ավերիչ երկրաշարժերն ու թշնամական հրոսակների անվերջանալի արշավանքները ծանր վերքեր հասցրին վանքին։ Պատմական ավերվածության մասշտաբներն առավել ցայտուն են դառնում, երբ ուսումնասիրում ենք ռուս հայտնի լուսանկարիչ Դմիտրի Երմակովի՝ 1890-ական թվականներին արված արխիվային կադրերը։ Այդ լուսանկարներում Նորավանքը ներկայանում է խոնարհված ու ավերված վիճակում. քանդված գմբեթներ, շուրջբոլորը թափված բեկորներ և ժամանակի դաժան փոշու տակ ծածկված մեծություն։

Վերածնունդ և նվիրյալներ
Ասում են՝ հողն ինքն է ծնում իր զավակներին, և ինքն էլ բուժում է իր վերքերը հենց այդ զավակների ձեռքերով։ Ինչպես դարեր առաջ այս հողի ծնունդ Մոմիկն էր կերտում Նորավանքը, այնպես էլ դարեր անց հենց տեղացի վարպետների ուսերին դրվեց համալիրը փլատակներից վեր հառնելու և նրան երկրորդ շունչ տալու սուրբ առաքելությունը։

1980-ականների վերջին մեկնարկեց Նորավանքի վերականգնման մեծագույն գործը։ Վերականգնման բարդ և բազմաշերտ նախագծի հեղինակն էր վաստակաշատ ճարտարապետ Հրաչյա Գասպարյանը։ Սակայն ճարտարապետական գծագիրը քարի վերածելու, յուրաքանչյուր պատմական բեկոր իր ճշգրիտ տեղում անսխալ վերադարձնելու և վանական կոթողին նոր կյանք տալու գերմարդկային աշխատանքը վստահվեց տեղացի քարագործներին։ Նրանք պարզապես շինարարներ չէին. նրանք մարդիկ էին, որոնց երակներում հոսում էր հին վարպետների արյունը։

Այն վեհաշուք տեսքը, որով Նորավանքն այսօր հպարտորեն դիմավորում է աշխարհի տարբեր ծայրերից ժամանած հազարավոր այցելուներին, հենց մեր տեղացի վարպետների անմնացորդ նվիրումի ու տաժանակիր աշխատանքի արդյունքն է։

Ի նշանավորումն այս պատմական վերածննդի՝ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցու գմբեթի հյուսիսարևմտյան կողմում, մի փոքր ու համեստ փորագրությամբ, այժմ էլ հավերժացված են համալիրը վերականգնողների անունները.

Վերականգնվեց 1989թ։ Վարպետներ՝
Մկրտչյան Գվիտոն
Ասատրյան Մյասնիկ
Ասատրյան Տիգրան
Մաթևոսյան Գեղամ

Այս անունները քարի վրա արված պարզ արձանագրություններ չեն. նրանք Ռինդ գյուղի, նրա պատմության ու փառավոր տոհմերի կենդանի շարունակությունն են։

Վարպետներ Մյասնիկ և Տիգրան Ասատրյանները սերում են Մելիք Սաֆարի տոհմից՝ հանդիսանալով Բալինի որդի Ասատուրի արժանապատիվ ժառանգները։ Նույնքան հպարտալի է վարպետ Գեղամ Մաթևոսյանի ներկայությունը, ով նույնպես Ռինդ գյուղի արժանավոր զավակ է։ Վարպետ Գվիտոն Մկրտչյանը հարևան Աղավնաձոր գյուղից է։

Այսօր, երբ համեմատում ենք Դմիտրի Երմակովի լուսանկարները մեր օրերում արված կադրերի հետ, անհնար է չհիանալ այն բարձր վարպետությամբ, որով իրականացվել է այս աշխատանքը։ Մեր վարպետները ոչ միայն քարեր են իրար միացրել, այլև վերականգնել են մեր ժողովրդի պատմական հիշողությունը, հավատքն ու ճարտարապետական արժանապատվությունը։

Նորավանքի վերածնունդը հավաքական մեծ նվիրումի արդյունք էր։ Այս սրբազան գործում իրենց անգնահատելի ներդրումն են ունեցել նաև բազմաթիվ այլ վարպետներ, քարագործներ ու բանվորներ, որոնց անունները թեև փորագրված չեն տաճարի պատերին և չեն հիշատակվում այստեղ, սակայն նրանց գործն անմահ է։ Նրանցից յուրաքանչյուրի թափած քրտինքն ու սերը առ հայրենի հողը շարունակում են ապրել վեր խոյացող համալիրի ամեն մի քարի մեջ՝ որպես լուռ, բայց հավերժական վկայություն։